حافظيه

آرامگاه شاعر بزرگ، خواجه شمس الدين محمد حافظ است كه در شمال شهر شيراز، پايين تر از دروازه قرآن، در خاك مصلي (يكي از قبرستان هاي معروف شيراز) قرار دارد و مساحت آن 19116 متر مربع مي باشد.

65 سال پس از وفات حافظ، يعني در سال 856 ه.ق. 1452 م. شمس الدين محمد يغمايي وزير ميرزا ابوالقاسم بابر گوركاني (پسر ميرزا بايسنغر نواده شاهرخ بن تيمور) حاكم فارس، براي اولين بار عمارتي گنبدي شكل را بر فراز مقبره حافظ بنا كرد و در جلو اين عمارت، حوض بزرگي ساخت كه از آب ركن آباد پر مي شد. (شيراز شهر جاويدان، علي سامي، ص 366)

اين بنا يك بار در اوايل قرن يازدهم هجري، در زمان حكومت شاه عباس كبير و ديگر بار، 350 سال پس از وفات حافظ به دستور نادرشاه افشار مرمت شد.

در سال 1187 ه.ق. كريم خان زند بر مقبره حافظ، بارگاهي به سبك بناهاي خود ساخت و بر تربتش سنگي مرمرين نهاد كه امروز نيز باقي است. بر روي اين سنگ، دو غزل از ديوان حافظ با مطلع:

مژده وصل تو كو كز سر جان برخيزم طاير قدسم و از هر دو جهان برخيزم

و

اي دل غلام شاه جهان باش و شاه باش پيوسته در حمايت لطف اله باش

به شيوه نستعليق توسط حاجي آقاسي بيك افشار آذربايجاني نگاشته شده است. هم چنين تالاري با چهار ستون سنگي يكپارچه بلند ساخت كه از طرف شمال و جنوب گشاده بود و در دو سوي آن، دو اتاق بنا كرد به گونه اي كه مقبره حافظ در پشت اين بنا قرار مي گرفت و در جلو آن باغ بزرگي را احداث نمود.

پس از كريم خان زند در سال 1273 ه.ق. طهماسب ميرزا (مؤيدالدوله) حكمران فارس، آرامگاه حافظ را بار ديگر تعمير و مرمت كرد و در سال 1295 ه.ق. 1878 م. معتمدالدوله فرهاد ميرزا فرمانرواي فارس در گرداگرد مقبره حافظ، معجري چوبي ساخت. پس از آن در سال 1317 ه.ق (اردشير) زردشتي يزدي، بار ديگر بارگاه حافظ را مرمت كرد و بر فراز آرامگاهش، معجري بنا كرد اما حاج سيد علي اكبر فال اسيري به دليل زردشتي بودن اردشير، بناي مرمت شده را ويران ساخت.

اين بنا تا سال 1319 ه.ق. 1091 م. همچنان ويران باقي ماند تا اينكه شاهزاده ملك منصور ملقب به شعاع السلطنه حاكم فارس، به ياري علي اكبر مزين الدوله نقاش باشي، معجري آهنين بر فراز آرامگاه حافظ ساخت و كتيبه اي بر آن قرار داد.

در سال 1310 ه.ش. دبير اعظم بهرامي استاندار فارس بر ديوار جنوبي حافظيه سر در بزرگي از سنگ نصب نمود و در جهت آبادي نارنجستان آن تلاش كرد.

در سال 1314 ه. ش. سرهنگ علي رياضي (رئيس فرهنگ فارس) با همياري علي اصغر حكمت و نظارت علي سامي و با طراحي آندره گدار فرانسوي، بازسازي بناي حافظيه را آغاز كردند. بناي كنوني حافظيه بنا بر اسلوب عهد كريم خان زند است. سنگ قبر حافظ به ارتفاع يك متر از سطح زمين قرار گرفته و به وسيله پنج رديف پلكان مدور احاطه شده است. بر فراز بارگاهش گنبدي مسي به شكل كلاه دراويش (ترك ترك) بر روي هشت ستون به ارتفاع ده متر، بنا شده است و از درون با كاشي هاي هفت رنگ معرق كاشي كاري شده است. همچنين در سقف آرامگاه هشت بيت از غزل:

حجاب چهره جان مي شود غبار تنم خوشا دمي كه از آن چهره پرده برفكنم

بر روي سنگ هاي يكپارچه با خط ثلث نگاشته شده است.

رواق چهار ستونه كريم خان زند به صورت تالاري وسيع، داراي بيست ستون سنگي بلند، 56 متر و طول و 7 متر عرض در آمده است به گونه اي كه چهار ستون عهد كريم خاني در وسط اين بنا قرار گرفته است. بر روي ديوارهاي دو طرف رواق، سنگ هاي مرمرين نهاده شده است و بر فراز اين سنگ ها، كتيبه اي قرار گرفته كه بر روي آن غزل:

روضه خلدبرين خلوت درويشان است مايه محتشمي خدمت درويشان است

از روي خط ميرعماد توسط هنرمندان شيرازي بر روي سنگ مرمر نقر شده است. در زير زمين رواق آب انبار حافظيه قرار گرفته است. آب انبار حافظيه اين تالار بيست ستونه، حافظيه را به دو قسمت شمالي و جنوبي تقسيم كرده، به گونه اي كه مقبره حافظ در ناحيه شمالي قرار گرفته است. هم چنين در اين قسمت كتابخانه اي با مساحت 440 متر مربع حاوي ده هزار جلد كتاب وجود دارد كه به عنوان مركز حافظ شناسي مورد استفاده قرار مي گيرد. درخت هاي نارنج و دو حوض مستطيل بزرگ شرقي و غربي نيز در اين قسمت وجود دارد كه اين حوض ها منبع آب حوض هاي بزرگ باغ ورودي است. قهوه خانه سنتي با مساحت 330 متر مربع نيز در اين ناحيه قرار گرفته است.

سمت چپ اتاق بزرگي متعلق به آرامگاه قوام با دو اتاق به جانب آن و شش اتاق ديگر كه سه تا به آرامگاه و سه تاي ديگر به نقاشي، مينياتوري، معرق سازي و ميناسازي تعلق دارد، است . در پشت اين آرامگاه (آرامگاه قوام) فضاي سبزي با يك حوض در ميان وجود داردكه آرامگاه غلامحسين صاحبديواني و آرامگاه قوام وجود دارد.

در سمت راست مقبره، ديوار داراي 14 طاقنماست كه آرامگاه خاندان معدل نيز در همين قسمت است.

بر ديوارهاي اين بخش از حافظيه غزل هايي از ديوان حافظ بر روي كاشي و سنگ مرمر نوشته شده است.

بر روي ديوار شمالي غزلي با مطلع:

سحرم هاتف ميخانه به دولت خواهي گفت باز آي كه ديرينه اين درگاهي

و بر ديوار جنوبي غزل

چو بشنوي سخن اهل دل مگو كه خطاست سخن شناس نئي جان من خطا اينجاست

و بر ديوار شرقي غزل

مزرع سبز فلك ديدم و داس مه نو يادم از كشته خويش آورد و هنگام درو

و بر ديوار غربي غزل

بيا كه قصر امل سخت سست بنياد است بيار باده كه بنياد عمر بر باد است

با خط اميرالكتاب حاج ميرزا عبدالحميد ملك الكلامي كردستاني نگاشته شده است.

در قسمت جنوبي حافظيه، باغچه هاي بزرگي وجود دارد كه گرداگرد آنها گل كاري شده است و مابين آنها دو حوض مربع مستطيل بزرگ است. (سنگ هاي لبه اين حوض ها همان سنگ هاي حوض باغ شمالي موزه پارس است كه پس از امتداد خيابان كريم خان زند به سمت بازار وكيل، آن را خراب كرده، به حافظيه منتقل كردند) و در دو طرف حياط، نارنجستان بزرگي وجود دارد. ديوارهاي جنوبي و در ورودي باغ از نرده هاي آهني ساده ساخته شده است و بر نماي خارجي تالار، رو به سمت باغ ورودي غزل

گلعذاري ز گلستان جهان ما را بس زين چمن سايه آن سرو روان ما را بس

نگاشته شده است.

مساحت بخش جنوبي از در ورودي باغ تا پلكان هاي رواق مياني، 9983 متر مربع مي باشد.

در جوار تربت حافظ عده اي از مشاهير به خاك سپرده شده اند كه برخي از آنها عبارتند از: شيخ محمد اهلي شيرازي، ميرزا نصير ملقب به فرصت الدوله، حجه الاسلام آقا سيد علي مجتهد كازروني، آقا محمد هاشم ذهبي، سالار جنگ، محمد خليل رجايي، حميدي شيرازي، ميرزا محمد شفيع وصال شيرازي، دكتر لطفعلي صورتگر، فريدون توللي، رسول پرويزي، علي محمد قوام الملك و فرزندانش.

سعديه

آرامگاه شاعر قرن هفتم شيخ مشرف الدين بن مصلح الدين سعدي شيرازي است كه در 4 كيلومتري شمال شرقي شيراز، در دامنه كوه فهندژ، در انتهاي خيابان بوستان و در مجاورت باغ دلگشا واقع شده است. اين مكان در ابتدا خانقاه شيخ بوده كه وي اواخر عمر خود را در آنجا مي گذرانيده و سپس در همانجا مدفون گرديده است. براي اولين بار در قرن هفتم توسط خواجه شمس الدين محمد صاحبديواني وزير معروف آباقاخان، مقبره اي بر فراز قبر سعدي ساخته شد. در سال 998 به حكم يعقوب ذوالقدر، حكمران فارس، خانقاه شيخ ويران گرديد و اثري از آن باقب نماند. تا اين كه در سال 1187 ه.ق. به دستور كريمخان زند، عمارتي ملوكانه از گچ و آجر بر فراز مزار شيخ بنا شد كه شامل 2 طبقه مي شد. طبقه زيرين داراي راهروي بود كه پلكان طبقه دوم از آنجا شروع مي شد. در دو طرف راهرو دو اطاق كرسي دار ساخته شده بود. در اطاقي كه سمت شرق راهرو بود، قبر سعدي قرار داشت و معجري چوبين آن را احاطه كره بود. قسمت غربي راهرو نيز به موازات قسمت شرقي، شامل دو اطاق مي شد، كه بعدها شوريده (فصيح الملك) شاعر نابيناي شيرازي در اطاق غربي اين قسمت مدفون شد. طبقه بالاي ساختمان نيز همانند طبقه زيرين بود، با اين تفاوت كه بر روي اطاق شرقي كه قبر سعدي در آنجا بود، به احترام شيخ اطاقي ساخته نشده بود و سقف آن به اندازه دو طبقه ارتفاع داشت.

اين بنا در دوره قاجاريه (سال 1301 ه.ش) توسط فتحعلي خان صاحبديوان مرمت شد و چند سال بعد نيز حبيب الله خان قوام الملك دستور تعمير و ترميم قسمتي از بنا را صادر كرد، و توليت آن به آخوند ملا زين العابدين شيرازي سپرده شد.

بنايي كه در زمان كريخان ساخته شده بود تا سال 1327 ه.ش. برپا بود.

در سال 1329 ه.ش به كوشش علي اصغر حكمت و توسط انجمن آثار ملي ايران، بقعه كنوني به جاي ساختمان قديمي ساخته شد و مراسم افتتاح رسمي آن در ارديبهشت ماه 1331 برگزار گرديد. ورودي مجموعه در راستاي ورودي آرامگاه است كه معمار آن آندره گدار فرانسوي است. ساختمان به سبك ايراني است با 8 ستون از سنگ هاي قهوه اي رنگ كه در جلوي مقبره قرار دارند. و اصل بنا با سنگ سفيد و كاشي كاري مزين است. بناي آرامگاه از بيرون به شكل مكعبي است اما در داخل هشت ضلعي مي باشد با ديوارهايي از جنس مرمر و گنبدي لاجوردي. بنا در سمت چپ به رواقي متصل مي شود كه در آن هفت طاق وجود دارد كه با كف سازي سياه رنگ به آرامگاه شوريده شيرازي پيوند مي خورد. اين آرامگاه در يك اتاق قرار دارد و كتيبه اي بر سر در آن است كه شاعر را معرفي مي كند و شعري از خود شاعر بر كاشي هاي سرمه اي بر روي ديوار نوشته شده است.

ساختمان جديد آرامگاه محوطه اي در حدود 10395 متر مربع دارد. كه در حدود 257 متر مربع زيربناي اصلي آرامگاه مي باشد. ساختمان اصلي آرامگاه شامل دو ايوان عمود بر هم مي باشد كه قبر شيخ در زاويه اين دو ايوان قرار گرفته است. بر روي آرامگاه گنبدي از كاشي هاي فيروزه اي رنگ ساخته شده است. سنگ هاي پايه هاي بنا، سياه رنگ است و ستون ها و جلوي ايوان از سنگ قرمز مخصوصي ساخته شده است. نماي خارجي آرامگاه از سنگ معروف تراورتن و نماي داخلي آن از سنگ مرمر است.سنگ قبر در وسط عمارتي هشت ضلعي قرار دارد و سقف آن با كاشي هاي فيروزه اي رنگ تزيين شده است. در هفت ضلع ساختمان، هفت كتيبه قرار دارد كه از قسمت هايي از گلستان، بوستان، قصايد، بدايع و طيبات شيخ انتخاب گرديده و به خط ابراهيم بوذري نوشته شده است. متن يك كتيبه ديگر از علي اصغر حكمت است كه در مورد چگونگي ساخت بقعه توضيحاتي داده.

در ضلع غربي، قصيده اي با مطلع زير ديده مي شود:

خوش است عمر، دريغا كه جاوداني نيست پس اعتماد بر اين چند روز فاني نيست...

در ضلع شمال شرقي ابياتي از بوستان با اين مطلع نوشته شده:

الا اي كه بر خاك ما بگذري به خاك عزيزان كه ياد آوري ...

در ضلع جنوب شرقي، كتيبه اي ديگر از گلستان با اين عبارت به چشم مي خورد:

ياد دارم كه با كاروان همه شب رفته بودم ...

در ضلع جنوب غربي، غزلي از بدايع با اين مطلع نوشته شده:

اي صوفي سرگردان، در بند نكونامي تا درد نياشامي، زين درد نيارامي...

در ضلع شمال غربي ايوان (نزديك آرامگاه شوريده) دوازده بيت از قصيده اي با مطلع زير به چشم مي خورد:

خاك من و توست كه باد شمال مي ببرد سوي يمين و شمال ...

در ضلع شرقي نيز دوازده بيت از قصيده اي به خط نستعليق و با اين مطلع ديده مي شود:

بسي صورت بگرديده است عالم وز اين صورت بگردد عاقبت هم ...

در ضلع شمال غربي، غزلي از طيبات به خط شاهزاده ابراهيم سلطان فرزند شاهرخ تيموري و با اين مطلع حك شده است:

به چهان خرم از آنم كه جهان خرم از اوست عاشقم بر همه عالم كه همه عالم از اوست

علي اكبرخان قوام الملك شيرازي، سنگ قبر كنوني را كه سماق سرخ كم رنگي است، بر روي قبر شيخ نصب كرد و كتيبه زير را كه از اشعار بوستان است، با خط نستعليق عالي بر آن نگاشت:

كل شي هالك و انت الباقي

كريم السجايا، جميل الشيم نبي البرايا، شفيع الامم...

در جلوي اين رواق حوضي قرار دارد كه در آن سكه مي اندازند.

در عمق ده متري صحن آرامگاه قناتي وجود دارد كه آب آن داراي مواد گوگردي و جيوه مي باشد، آب اين قنات به درون حوضي كه آن را حوض ماهي مي نامند و در زير زمين جريان دارد مي ريزد اين حوض در سمت چپ آرامگاه واقع است و در داخل به شكل هشت ضلعي است.

حوض ماهي زيربنايي در حدود 30.25 متر دارد و با 28 پله به صحن آرامگاه وصل مي شود مشهور است كه سعدي نزديك زاويه خود، حوضچه هايي از سنگ مرمر ساخته بوده كه آب در آنها جريان داشته است. شستشو در اين آب، خصوصاً در شب چهارشنبه سوري، جزء معتقدات مردم شيراز بوده است.

كاشي كاري هاي داخل حوض ماهي كه به سبك عمده سلجوقي است، در سال 1372 ه.ش. توسط استاد كاشي كار تيرانداز طراحي شده و توسط ميراث فرهنگي اجرا گرديده است بر فراز حوض ماهي يك نورگير به شكل هشت ضلعي و دو نورگير چهارضلعي در طرفين آن قرار دارد. زيرزمين سعديه امروزه به چايخانه سنتي تبديل شده است. دو ساختمان آجري در كنار حوض ماهي وجود دارد كه مربوط به دفتر است و ساختمان ديگري كه كتابخانه عمومي سعديه است و ساختماني ديگر كه سرويس بهداشتي در آن وجود دارد.

محوطه باغ به سبك ايراني گلكاري، درختكاري و باغچه بندي شده است. در وسط حياط دو حوض مستطيل شكل، با جهت شمالي-جنوبي در دو طرف محوطه آرامگاه قرار دارد و حوض ديگري در جهت شرقي - غربي در مقابل ايوان اصلي بنا واقع شده است.

بر روي درب ورودي سعديه اين بيت به چشم مي خورد:

ز خاك سعدي شيراز بوي عشق آيد هزار سال پس از مرگ او گرش بويي

قطعه هايي از كتيبه سنگي مربوط به سر در آرامگاه كه متعلق به زمان كريمخان زند بوده و در اثر سانحه اي در گذشته هاي دور شكسته شده، هم اكنون در درون آرامگاه محفوظ مانده است. اين قطعه ضمن خاكبرداري خيابان براي تعمير آسفالت از دل خاك بيرون آمده است. بر روي سنگ مذكور قسمتي از شعر سعدي به خط ثلث عالي نوشته شده است با اين مطلع:

الهي به عزت كه خوارم مكن به ذل گنه شرمسارم مكن

در اطراف مقبره، قبور زيادي از بزرگان دين وجود دارد كه بنا به وصيت خود، در آنجا مدفون شده اند. آرامگاه شيخ مشرف الدين بن مصلح الدين سعدي شيرازي در تاريخ 53.8.20 به شماره ثبت 1010.3 در انجمن آثار ملي به ثبت رسيد.

آرامگاه كوروش كبير (پاسارگاد) شیراز

آرامگاه كوروش كبير در مسير جاده اصفهان- شيراز در دشت مرغاب) شهرستان خرم بيد) قرار گرفته است. بنای اين آرامگاه مشتمل بر اتاقی چهارگوش می باشد كه بر فراز يک سكوی شش طبقه قرار دارد. اين بنا از سنگ های سفيد رنگ ساخته شده است. زير سقف اتاق تا سطح بالای بام آرامگاه در حدود سه متر فاصله دارد و در اين فاصله محل دو قبر تعبيه شده است كه يكی را خوابگاه ابدی كوروش و ديگری را مدفن همسر او كاسان دان مادر كمبوجيه دانسته اند.
اندازه های يكی از دو قبر، دو متر در يک متر و ديگری 95/1 در 95/0 متر است كه با دهليزی باريک به درازای يک متر و پهنای 35 سانتی متر به يكديگر مربوط می شوند. اين دو قبر با وجود اين كه در محل بين سقف زيرين اتاق و بام آرامگاه قرار داده شده بود در ادوار بعدی مورد دستبرد قرار گرفته و به طمع غارت آثار آن بقايای اجساد و استخوان های موجود در آن را از ميان برده اند. در حال حاضر، خرابی آن ترميم شده و به وسيله ميله های آهنی از ورود افراد به داخل آرامگاه جلوگيری می شود.
در دوران اتابكان فارس (قرن هفتم هجری) دشت مرغاب بيش تر رونق يافت و محوطه آرامگاه كوروش تبديل به مسجد شد. نوشته ها و سال تاريخ مربوط به اين موضوع رمضان 612 هجری و نام اتابک سعدبن زنگی در گوشه و كنار اين محوطه، روی سنگ ها موجود هستند.

آرامگاه خواجوی كرمانی شیراز

آرامگاه خواجو در شمال شيراز، در دامنه كوه صبوي و در ابتداي جاده شيراز - اصفهان، در تنگ الله اكبر قرار گرفته است. قبر وي مشرف بر دروازه قرآن مي باشد. آب چشمه معروف ركناباد نيز از كنار مقبره خواجو مي گذرد.

اين آرامگاه در سال 1315 شمسي با اعتبارات اداره فرهنگ فارس ساخته شد. محل آرامگاه در محوطه اي بدون سقف قرار دارد. در وسط صفه آن سنگ قبري است كه بالاي آن محدب و داراي برآمدگي است. روي اين سنگ كتيبه اي كه بيانگر قبر خواجو باشد وجود ندارد. فقط بالاي سنگ عبارت: كل من عليها فان و يبقي وجه ربك ذوالجلال و الاكرام به خط ثلث نوشته شده است.

در بالا و پايين قبر نيز دو ستون سنگي كوتاه قرار دارد كه طبق رسم آن زمان در بالا و پايين قبور عرفا و شعرا وجود داشته است. در سال 1337 شمسي اداره باستان شناسي فارس اقدام به ساخت يك اطاق در قسمت شمالي محوطه آرامگاه كرد. در پيشاني اين اطاق دو غزل از غزليات خواجو به خط نستعليق بر روي كاشي هاي آنجا نوشته شده است. با اين مطلع:

دوش مي كردم سؤال از جان كه آن جانانه كو؟ گفت: بگذر زان بت پيمان شكن پيمانه كو؟ ...

و ديگر به مطلع

صبحدم دل را مقيم خلوت جان يافتم از نسيم صبح بوي زلف جانان يافتم ...

كه هم اينك اين اتاق تبديل به فرهنگسراي خواجو گرديده است.

كمي بالاتر از مقبره خواجو 3 غار به چشم مي خورد. يكي از آنها غاري است كه محل عبادت و رياضت زهاد و مشايخ بوده و خواجو نيز مدتي در آن جا به عبادت مشغول بوده است.

غار ديگر كه در دهانه آن طاقي ضربي از نوع طاق كجاوه اي از سنگ و آجر زده شده محل قبر خواجه عمادالدين محمود، وزير معروف شاه شيخ ابواسحاق اينجو است.

در كنار اين غار نقش برجسته اي از جنگ رستم و شير ديده مي شود كه به دستور حسينعلي ميرزا فرمانفرماي فارس در سال 1218 ه.ق ساخته شده است. در كنار آن نيز نقش برجسته ناتمامي از فتحعلي شاه قاجار و دو تن از پسرانش به چشم مي خورد. در دو طرف اين نقش برجسته دو نيم ستون به سبك ستون هاي دوره زنديه در درون كوه كار شده است.

در سال 1370 به همت دانشكده ادبيات دانشگاه كرمان، كنگره بزرگداشت خواجو در كرمان برگزار شد و مراسم اختتاميه اين كنگره در شيراز انجام شد. با همين انگيزه به همت شهرداري شيراز و استانداري فارس، آرامگاه خواجو مرمت و بازسازي شده كه شامل بازسازي كف و بدنه و ايجاد يك سري ديواره هاي عمودي با مصالح سنگ است. هم چنين مجسمه اي از سر و صورت خواجه از سنگ تراشيده شده، در اين مكان قرار گرفته است. بناي آرامگاه خواجوي كرماني به شماره 916 در فهرست آثار تاريخي به ثبت رسيد.

آرامگاه سيبويه شیراز

آرامگاه سیبویه در جنوب غربی شيراز، در محله سنگ سياه در قبرستان باهليه قرار دارد. وجه تسميه اين محله به سنگ سياه به دليل وجود سنگ سياه چهار گوشی است که بر روی تربت سيبويه نصب شده است.

بنای اصلی آرامگاه که توسط انجمن آثار ملی در سال 1353 هـ.ش. ساخته شده، تالاری است در سمت شمال به طول 8 متر و عرض 5 متر، که شامل طاق نماهايي با کاشی های معرق، اثر کارگران خراسانی می شده. سقف آن به شکل رسمی هشت و معلقی کاری آراسته شده است. قبر سيبويه در وسط ساختمان قرار دارد و سنگ سياهی به طول 190 سانتی متر و عرض 70 سانتی متر و ارتفاع 35 سانتی متر بر روی آن قرار دارد. بر روی سنگ قبر نام، تاريخ ولادت و تاريخ وفات سيبويه ذکر شده است. محوطه آرامگاه چند متر است، به وسيله سنگ هايي تيشه ای مفروش شده و درون آرامگاه نيز با سنگ سياه پوشيده شده است. در محل آرامگاه سکويي قرار دارد که با چند پله به کف حياط متصل می شود. در سمت شرقی محوطه آرامگاه سنگ قبر سياه قديمی قرار گرفته است و در امتداد آن باغچه بزرگی قرار دارد.

آرامگاه شاه داعی الی الله شیراز

آرامگاه نظام الدين محمود الحسيني ملقب به داعي الي الله از سادات حسيني، عالم, عارف و شاعر شيرازي با 38 جلد اثر فارسي و عربي است كه در جنوب شيراز، در شرق گورستان معروف دارالسلام و خارج از دروازه شاهداعي واقع شده است.

آرامگاه شاهداعي شامل دو قسمت است. بنا داراي تالاري است كه قبر شاهداعي (870 - 810 ه.ق) و فرزندش سيد قاسم (متوفي 920) در آن قرار دارد. سنگ قبر سيد قاسم از جنس مرمر است قبر وي در فضايي قرار گرفته كه دو پله از سطح نمازخانه بالاتر است و اندازه آن 518×615 متر است و بر فراز آن بقعه اي ساخته شده است.

براي اولين بار كريمخان زند اين آرامگاه را به سبك معماري عهد زنديه براي قبر شاهداعي ساخت و سنگ قبر بزرگ و خوش طرحي از نوع سنگ سماقي سرخ رنگ بر روي مزار وي نصب كرد و دستور داد تا بر روي آن كتيبه اي با خط ثلث برجسته نام و تاريخ وفات شيخ را بنويسند. متن كتيبه چنين است:

لقد اشرق وجه الارش به نور وجود قطب التحققين و سيد الموحدين الداعي الي الله قدس الله سره نظاما" لقلب الارشاد نظام الدين محمدالحسيني المتوفي يوم الخميس الثاني والعشرين من جمادي الاولي سنه سبعين و ثمان مائه 870.

اين سنگ 0.65 × 2.65 قرائت و بر روي آن حجاري هاي ظريفي از رموز عرفاني نقش كرده اند. در سال 1299 ه.ق حاجي ميرزا كريم از تجار معروف شيراز بقعه آرامگاه را تعمير نمود. ساختمان تالار و معرق كاري آن در سال 1354 ه.ش. توسط عبدالعلي فصحتي انجام شد. بر سر در آرامگاه، بر روي كاشي، شعري از شاهداعي الي الله نوشته شده كه چنين است.

در درون آرامگاه نيز بر روي كاشي اشعاري از خود وي نوشته شده است كه عبارتند از:

قسمت دوم آرامگاه كه وسيع تر است، به باغچه معروف است و به صورت قبرستان عمومي در آمده است. ديوارهاي محوطه به صورت طاق نماست. در ديوارهاي بيروني كاشي كاري صورت گرفته است. چهار كتيبه نيز در آن وجود دارد كه به اشعار شاهداعي اختصاص يافته است.

آرامگاه مشرقين شیراز

در نزديكی آرامگاه خواجو در شيراز، در تنگ الله اكبر غاری قرار دارد كه در گذشته جايگاه عبادت و رياضت عارفان بوده است. در برابر غار مقبره خواجه عماد الدين محمود وزير معروف به شاه شيخ اسحاق اينجو(743-754 هـ. ق) قرار دارد. سنگ قبر آن به رنگ مايل به سرخ از آثار قرن نهم بوده و حاوی كتيبه ای می باشد كه نام دوازده امام در اطراف آن حک شده است.

آرامگاه وصاف شیراز

آرامگاه وصاف نويسنده«تاريخ وصاف» در ضلع شمالی آرامگاه حافظ قرار گرفته است. به نظر می رسد آرامگاه وصاف تا چندين سال پيش به صورت سنگ قبر محقری بوده است كه چند قطعه سنگ شكسته روی آن نصب شده بود. معروف است كه اين سنگ قبر را افغان ها شكسته اند.

آرامگاه شيخ روزبهان شیراز

در مشرق شيراز و در انتهاي شرقي خيابان لطفعلي خان زند، در محله اي كه آن را به مناسبت وجود قبر شيخ، درب شيخ مي خوانند واقع شده است. در محوطه آرامگاه سه پله سنگي قرار دارد كه به ايواني بدون سقف منتهي مي شود و در اطراف ساختمان كشيده شده است. پس از آن ايوان مسقفي ديده مي شود كه در ادامه آن ايواني ديگر با عرض كمتر به چشم مي خورد و قبر شيخ و قبور دو تن از فرزندان و فرزندزادگان وي در آنجا واقع شده است.

بر پيشاني اين ايوان با خط نستعليق نوشته شده است:

آرامگاه شيخ كبير ابومحمد روزبهان، تولد در فسا 522 هجري، 507 ش. ، وفات در شيراز 606 ه.ق. ، 588 ش.

بر بالاي ايوان لوحه اي برنجي قرار گرفته كه اين كلمات بر روي آن نقر شده است:

لااله الاالله الملك الحق المبين

در پايين همين لوحه،بر روي تكه سنگي نوشته شده:

اي تو را با هر دلي رازي دگر

مقابل در ورودي شاه نشيني با دو پنجره مشبك و كاشي هاي معرق قرار دارد. بين آن دو پنجره سنگ نبشته اي است كه نام شيخ، سال تولد، سال درگذشت و تاريخ بنا و سازندگان آن بدين شرح آمده است. به خواست خداي هر دو جهان، بناي آرامگاه شيخ روزبهان ابو محمد فرزند ابي نصر فرزند روزبهان بقلي فسايي شيراز در جايگاه بخشي از مجموعه ساختمان هاي خانقاه و رباط وديگر ابنيه دوران زندگي آن بزرگوار كه پس از گردش خوابگاه ابدي وي و چند نفر از افرد خانواده او گرديد، به وسيله انجمن آثار ملي ساخته شد. آغاز ساختمان 1350.1.15 ، پايان ساختمان 1351.4.15 .

در جنوب شاه نشين كتيبه ديگري است كه شامل دو قسمت مي شود. بر روي قسمت اول آن نوشته شده است:

شيخ روزبهان ابو محمدبن ابونصر بقلي فسايي شيرازي به سال 522 هجري در فسا چشم به دنيا گشود و در محرم 606 هجري در شيراز در خانقاه خود كه اكنون اين بنا در آنجا برپا شده است، جهان را بدرود گفت. اين عارف بزرگوار جامع بين كمالات صوري و معنوي - قال و حال - زهد و عشق - صحو و سكر، تحقيق و تعليم در شريعت و طريقت و پيشواي كاروان راه حقيقت بوده است.

در قسمت دوم كتيبه مذكور قسمتي از رباعيات شيخ روزبهان به چشم مي خورد:

متن كتيبه اي كه در شمال شاه نشين قرار گرفته چنين است:

آثار شيخ روزبهان

در جنوب شرقي آرامگاه شيخ كتابخانه اي قرار داشت. اطاق ديگري نيز وجود دارد كه محل سكونت نگهبان آرامگاه است. حياط آرامگاه با سنگ چكشي و كف اطاق ها از موزائيك پوشيده شده است. سنگ قبري در صدر محوطه قرار گرفته است و سنگ صندوقي سبزرگي كه در حاشيه آن نام 14 معصوم به خط ثلث نوشته شده است، بر روي آن نصب شده. بر روي سنگ قبر تاريخ وفات شيخ با اين عبارت: في منتصف محرم سنه ست و ستمائه نوشته شده. طول سنگ قبر شيخ يك متر و 69 سانتي متر و عرض آن 56 سانتي متر و ارتفاعش 46 سانتيمتر مي باشد.

آرامگاه شيخ روزبهان در سال 1353 به شماره 1043/4 در فهرست آثار ملي ايران ثبت گرديد.

آرامگاه شاه شجاع مظفری شیراز

آرامگاه شاه شجاع در شيراز و در شمال غربي حافظيه در نزديكي هفت تنان در كنار بلوار هفت تن قرار دارد. شاه شجاع قبل از مرگ (786 ه.ق) وصيت كرده بود كه جسد وي را در زمين هاي مصلي و در جوار قبر شيخ محمود قطب الدين دفن نموده و سپس توسط اميراختيارالدين كرماني جنازه را به مدينه برده در آنجا به خاك سپارند. پس از مرگ وي به دليل اختلافاتي كه بين جانشينان او به وجود آمد، وصيت او عملي نشد و در همان جا باقي ماند.

بعدها در زمان كريمخان زند و در سال 1192 ه.ق. يكي از درباريان به نام ميرزا محمدكرماني متخلص به ظفر، كه د ردربار كريمخان زند صاحب مقام بود، در صدد ساختن بقعه اي بر روي قبر و تجديد بناي آرامگاه بر آمد ولي فرصت و زمينه لازم براي تحقق اين امر فراهم نشد و چون سنگ قبر شاه شجاع را برده بودند، به دستور كريمخان سنگ تراشيده و مرغوبي بر روي قبر نصب شد و بر روي آن با خط نستعليق عالي اين عبارت در 11 سطر نوشته شد:

هوالحي الذي لا يموت. هذا مدفن السلطان العادل الباذل المرحوم المغفور شاه شجاع المظفري و وفاته في سنه ست و ثمانين و سبعمائه من الهجريه كما قال العارف السالك شمس الدين محمد حافظ عليه الرحمه حيف از شاه شجاع و تجديد مزاره في شهر ربيع الثاني 1192.

از سال 1338 ه.ش. توسط انجمن آثار ملي گنبدي از كاشي هاي فيروزه اي بر روي قبر ساخته شد كه بر 4 ستون استوار است. و درون آن با كاشي، معرق كاري و تزيين شده است.بناي آرامگاه بر روي يك صفه كه سه پله از سطح زمين اختلاف ارتفاع دارد، بنا گرديده است و از چهار گوشه آن چهار ستون مايل با سنگ هاي سفيد به گنبد آبي رنگ آن مي رسد. گنبد به وسيله كاربندي ها به ستون ها متصل شده است. 4 كتيبه از اشعار شاه شجاع و حافظ نيز در درون گنبد و چهار كتيبه از اشعار حافظ كه در مدح شاه شجاع سروده بود، در قسمت بيروني گنبد و به خط نستعليق بر روي كاشي نوشته شده است.

در زير گنبد نيز چهار كتيبه به شرح زير بر زوي كاشي نوشته شده است:

كتيبه جنوب شرقي:

به نام پروردگار بخشنده مهربان، به روزگار شاهنشاهي اعليحضرت همايون ...

كتيبه شمال شرقي:

(حافظ)

كتيبه شمال غربي:

بسمه تعالي شأنه

(شاه شجاع)

كتيبه جنوب غربي :

بسمه تعالي شأنه

(شاه شجاع)

در جنب آرامگاه، بنايي آجري وجود دارد كه در حال حاضر به عنوان كتابخانه آثار و مفاخر فرهنگي مورد استفاده است. آرامگاه شاه شجاع در آذر ماه 1354 ذيل شماره 1169.7 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد.

آرامگاه ابن خفیف

آرامگاه ابن خفیف در محله درب شاهزاده، كوچه غربي پشت بازار وكيل ( از سمت بازار نو ) قرار گرفته است. آرامگاه او در خانقاهي كه در سال 371 ساخته شده بود قرار دارد. در قرون گذشته مزار شيخ در محوطه وسيعي بود كه زماني خانقاه و زماني گورستان بود.

در قرن 6 ه.ق. زنگي بن مودود (حك 566 ه.ق) آرامگاه شيخ را مجددا" ساخت و چند قطعه زمين را بر آن وقف كرد.

در قرن 8 ه.ق. شيخ بهلول فرمانرواي شيراز (714 و 719) قبه اي بر سر تربت شيخ قرار داد. از ابتداي سلطنت صفويه، به دليل تعصب شديد صفويان به گرايش به مذهب تشيع، از رونق خانقاه شيخ كاسته شد. چون شيخ از پيروان مذهب تسنن بود و قبرستان ابن خفيف كوچكتر شد.

در زمان كريم خان زند (مك 1162 - 1193) گورستان خفيف و قسمتي از خانقاه مسطح شد و به ميدان توپخانه و بازار و ارگ تبديل شد و فقط قبر شيخ در كوچه پشت ميدان توپخانه در اطاق كوچكي باقي ماند.

و بر سر قبر نيز حجره كوچكي ساخته شد.

در سال براي ساختن دبيرستان شاپور قسمتي از ميدان توپخانه (شهرداري فعلی) را اشغال كردند و خانقاه شيخ در شمال شرقي مدرسه واقع شد و تنها راه ورود به آن كوچه اي در شمال بازار وكيل بود.

در سال 1337 از سوي اداره باستان شناسي فارس تعميراتي بر روی آن صورت گرفت. اتاقي كه سنگ قبر در آن قرار داشت حدود 30 سانتيمتر بالا آورده شد و با كاشي فيروزه اي فرش گرديد. همچنين براي تهويه فضا و روشنايي اتاق پنجره اي نصب كردند و كف اتاق ورودي با كاشي هاي سيماني پوشيده شد. همچنين براي ورود به مقبره درب محكم و مناسبي نصب كردند. نقشه ساختمان جديد توسط مهندس فرزان مهر و زير نظر مهندس فروغي تهيه و طرح ريزي شده بود.

هم اينك سطح مقبره شيخ در حدود 45 سانتي متر بالا آمده و طول و عرضي يكسان به اندازه 140 سانتيمتر دارد. ساختمان جديد آجري كه بر فراز آرامگاه واقع شده، سه پله از سطح زمين بالاتر است در كنار ورودي نيز بنايي آجري وجود دارد كه كتابخانه اين بناست و عمود بر ان نيز در جبهه مقابل ورودي در اتاق وجود دارد كه متعلق به نگهبان بنا است. در دو سوي آرامگاه دو باغچه وجود دارد كه فضاي مابين آنها راهي است كه به آرامگاه ختم مي شود.

اشخاصي كه در كنار قبر ابوعبدالله خفيف به خاك سپرده شده اند عبارتند از: حكيم متأله، ميرزا علي انصاري، محمودشاه اينجو پدر شيخ ابواسحاق اينجو (735)، ابوحيان توحيدي، شيخ حسين بن محمدبن احمد معروف به بازيار (391)، شيخ ابي احمد فضل بن محمد معروف به ابي احمد كبير (م 377)، شيخ ابي احمد حسن بن علي معروف به ابي احمد صغير (384) كه هم اينك اثري از آنها وجود ندارد.

آرامگاه آبش خاتون

در شهر شيراز، در نزديكی محلی به نام دروازه قصابخانه، قسمتی از بنای نيمه ويران به نام «آبش خاتون» وجود دارد كه روزگاری بنايی مجلل و زيبا بوده است. درباره اين بنا، مطالب گوناگون نگاشته اند. پس از اين كه آبش خاتون در سال 685 هجری در محله چرنداب تبريز درگذشت، جسد وی را به همان رسم مغول در شهر تبريز به خاک سپردند. پس از چندی به دستور دخترش جسد وی را به شيراز آوردند و مقبره ای مجلل برای او بر پا كردند. اكنون از آن بنای مجلل، نيمه ويرانه ای به جای مانده است كه كتيبه های معرق آن به دوره صفويه تعلق دارد. اين بنا در سال 1310 در فهرست آثار ملی ايران ثبت شده است.

در جنوب شرقي شيراز، نزديك ميدان دفاع مقدس و جنب آتش نشاني قرار دارد و آرامگاه آبش خاتون دختر اتابك سعدبن بوبكر (658 ه.ق) بوده است.

مقبره آبش خاتون كه به نام رباط ابش نيز معروف است، بنايي سه طبقه است كه گنبدي بر روي آن قرار داشته است. بعدها اين گنبد و قسمتي از طبقه سوم مقبره فرو ريخت و اداره باستان شناسي براي حفظ آن بنا، طبقه فوقاني را خراب كرد.

اطراف مقبره با كاشي هاي معرق نفيسي تزيين شده بود كه هم اينك بخش عظيمي از آن كاشي ها از بين رفته و فقط كاشي هاي يك جبهه آن كه در پشت آن آتش نشاني بود، باقي مانده است.

بناي فعلي مقبره ساختمان آجري قديمي مربع شكلي است كه هر ضلع آن 16.75 متر و ارتفاعي در حدود 10 متر دارد.

قسمت هايي از كاشي كاري از راه داخل بنا در موزه پارس نگهداري مي شود. در بالاي بنا كتيبه هايي مشتمل بر آيات قرآني به خط ثلث و بر روي كاشي نصب شده است.

مقبره آبش خاتون در حياط بنا و در اتاقي با ميله هاي سبزرنگ قرار گرفته است.

خرابه هاي مقبره آبش خاتون در ديماه 1310 ذيل شماره 76 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.

تکیه هفت تنان

در شمال آرامگاه حافظ قرار دارد و از بناهای دوره زندیه است.این بنا دارای ایوانی دو ستونی در وسط و دو اتاق در دوسوی آن می باشد.در تاقچه های ایوان 5 صحنه دیده می شودکه عبارتند از 1- درویش کهنسال که می گویند شیخ صفی الدین اردبیلی است 2- حضرت موسی(ع) در حال چوپانی 3- شیخ صنعان و دختر نصرانی 4- قربانی شدن حضرت اسماعیل به دست حضرت ابراهیم(ع) 5- چهره شخصی که می گویند شاه عباس کبیر است.در حیاط این بنا هفت مزار هم اندازه بدون هیچ نوشته ای قرار دارد که مربوط به هفت درویش بی نام و نشان است. هم اکنون از این بنا به عنوان گنجینه سنگ های تاریخی استفاده می گردد.

بنای مشهور به قبر مادر نادرشاه شیراز

بقايايی از قلعه ای تاريخی مشهور به قبر مادر نادر شاه در ضلع خاوری قلعه اژدها پيکر، بر يک سطح مرتفع مشرف به شهر وجود دارد. ديوارهای خارجی ساختمان مربع شكل و به ابعاد 5/4×5/4 متر است. ارتفاع اين ساختمان نه متر است و چندين بار تعمير شده است.

بقعه چهل تنان

در جنوب بلوار هفت تنان وشرق باغ جهان نمای شیراز،تکیه چهل تنان قراردارد که از بناهای دوره کریمخان است و در محوطه آن 40 سنگ قبر کوچک که متعلق به 40 درویش بود ،دیده می شود.در این تکیه قبور چند تن از بزرگان شیراز نیز وجود دارد که معروفترین انها شیخ ابو اسحاق شیرازی معروف به «بسحاق اطعمه»می باشد.

قبر محمد رحیم خان

محمد رحیم خان فرزند ارشد کریمخان زند در سن هیجده سالگی در گذشت.وکیل مقبره ای در نزدیکی شاه میر علی بن حمزه برگور فرزندش ساخت،دو ستون سنگی یکپارچه به ارتفاع پنج ذرغ در ساختمان این بنا به کار برد،سنگ مرمر بزرگی بر روی قبر قرار داد.سنگ مرمر قبر هنوز در جای خود باقی است.

مقبره طاووس آباده

بنای تاريخی و مهم منطقه آباده، مقبره حسن بن كيخسرو و دخترش بی ‌بی عايشه ملكه خاتون است كه به نام مقبره طاووس خوانده می ‌شود. اين بنا به دوران مغول تعلق دارد.

قبرستان علی لامرد

قبرستان علی از قبرستان های متعلق به قرون اوليه اسلامی است که در روستای اسير از توابع بخش گله دار شهرستان لامرد واقع است.

مرقد سيد ميراحمد لامرد

مرقد سيد ميراحمد فرزند شاه سيف الله قتال، معروف به پيركامل از صوفيان قرن هشتم هجری، در روستای كال از توابع بخش اشكنان شهرستان لامرد قرار دارد.

قبر سيد محی الدين لامرد

سيد محی الدين معروف به محيا از شاعران قرن يازدهم است که قبر وی در روستای كال شهرستان لامرد واقع شده است.

قبرشاه فرج اله لامرد

قبرشاه فرج اله در روستای كهنويه از توابع بخش علامرودشت قرار گرفته که اين مقبره دارای شجره نامه است.

آرامگاه اردشير دوم و سوم(مرودشت)

دو آرامگاه در ديواره كوه مشرف به صفه تخت جمشيد وجود دارد كه گفته اند به اردشير سوم و اردشير دوم تعلق داشته است. آرامگاه ها يا دخمه های واقع در نقش رستم(شش كيلومتری تخت جمشيد) بی ارتباط با موقعيت صفه تخت جمشيد نبودند و می توان آن ها را نيز بخشی از عناصر جانبی اين صفه به شمار آورد، زيرا محتمل است كه در فاصله بين صفه تخت جمشيد و نقش رستم، سكونتگاه ها و تاسيساتی وجود داشته كه هنوز اثری از آن ها به دست نيامده است.